((بسم الله الرحمن الرحيم))
معمولا در کتاب هاى مربوط به امام زمان (عليه السلام) زندگى حضرت را به سه دوره تقسيم مى کنند:
1-کودکي
2-غيبت صغري
3-غيبت کبري
غيبت صغرى از سال 260 تا 329 هجرى قمرى ادامه داشته و چون اين دوره کوتاه است، به آن غيبت صغرى گفته مى شود. حضرت در اين دوره چهار نايب خاص داشتند:
1 ـ عثمان بن سعيد عمروى
2 ـ محمد بن عثمان عمروى
3 ـ حسين بن روح نوبختى
4 ـ على بن محمد سمرى
حضرت از طريق اين چهار نايب به سؤالات و نيازهاى مردم پاسخ مى دادند و از طريق آن ها دستوراتى براى افراد صادر مى فرمودند.
غيبت کبرى از سال 329 هجرى قمرى آغاز شده و تا ظهور آن حضرت ادامه خواهد داشت، و به جهت طولانى بودن مدت آن به غيبت کبرى معروف شده است.
حضرت مهدى (عليه السلام) در اين دوره نايب خاصى تعيين نکرده، بلکه فقهاى جامع الشرايط را به عنوان نواب عام خود تعيين نموده اند تا به نيازهاى شرعى، اعتقادى و اجتماعى مردم در چارچوب احکام شرعى پاسخ هاى لازم را تهيه و ارائه نمايند.
در اين زمينه در توقيعى که از ناحيه ى آن حضرت صادر شده است مى خوانيم: «وامّا الحوادث الواقعة فارجعوا فيها الى رواة حديثنا فانهم حجتى عليکم و انا حجة الله»1. «در رخدادها و پيش آمدهايى که در آينده روى خواهد داد به راويان احاديث ما رجوع کنيد، زيرا آنان حجت من بر شمايند و من حجت خدايم».
همچنان امام حسن عسکرى (عليه السلام) در ضمن يک حديث طولانى مى فرمايد: «هر کدام از فقها که نگهدارنده ى نفس خود از انحرافات است و صبر انقلابى دارد و حافظ دين خود و مخالف هوا و هوس خود و مطيع فرمان خدا باشد، بر عوام است که از وى تقليد کنند.»2 .
علت اين که به آن ها نايب عام گفته مى شود اين است که آنان نمى توانند هر روز خدمت امام زمان (عليه السلام) برسند، و حضرت ايشان را به صورت کلى و تحت عنوان فقها، و راويان احاديث ما تعيين کرده اند، بخلاف نواب خاص که مستقيماً و
شخصاً از طرف حضرت تعيين شده بودند.
__________________________________________
1-احتجاج، ج 2، ص 470، بحارالانوار، ج 53، ص 181. کشف الغمة، ج 2، ص 531
2- وسائل الشيعه، ج 18، ص 101